Tháng 6/2025, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua pháp lệnh sửa Điều 10 của Pháp lệnh Dân số, bỏ quy định mỗi cặp vợ chồng chỉ sinh một hoặc hai con. Theo nội dung sửa đổi, mỗi cặp vợ chồng, cá nhân có quyền quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh, phù hợp với độ tuổi, sức khoẻ, điều kiện học tập, lao động, thu nhập và nuôi dạy con, trên cơ sở bình đẳng.
Bài này giải thích quy định cũ vận hành thế nào, cái gì đổi, cái gì không đổi (cấm lựa chọn giới tính thai nhi vẫn giữ), và những điều gia đình nên biết. Bài không bàn chuyện nên sinh mấy con; đó là quyết định của mỗi gia đình. Thông tin tính tới thời điểm viết (tháng 11/2026). Nếu Quốc hội ban hành luật về dân số thay cho pháp lệnh, các quy định sẽ chuyển sang luật đó, nên bạn tra cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia để biết văn bản nào đang áp dụng.
Quy định cũ: "một hoặc hai con" đến từ đâu
Pháp lệnh Dân số được ban hành năm 2003. Lần sửa năm 2008 đưa vào Điều 10 nội dung mỗi cặp vợ chồng, cá nhân có nghĩa vụ sinh một hoặc hai con, trừ những trường hợp đặc biệt do Chính phủ quy định. Đây là nền pháp lý của chính sách kế hoạch hoá gia đình kéo dài nhiều thập kỷ, trong bối cảnh dân số tăng nhanh và nguồn lực còn hạn chế.
Với phần đông người dân, hệ quả của quy định này không nằm ở bản thân pháp lệnh mà ở chỗ quy định "một hoặc hai con" được dùng làm căn cứ ở nhiều nơi khác: quy chế thi đua, khen thưởng của cơ quan, đơn vị; hương ước, quy ước ở một số khu dân cư; tiêu chí bình xét gia đình văn hoá. Vì thế với nhiều người, nhất là người làm việc trong khu vực nhà nước, sinh con thứ ba từng có hệ quả thật về thi đua, xét thưởng.
Những trường hợp đặc biệt được sinh con thứ ba (ví dụ khi một hoặc cả hai con bị khuyết tật, hoặc thuộc dân tộc rất ít người) được quy định ở nghị định riêng; nay khi giới hạn bị bỏ ở tầm pháp lệnh, danh sách ngoại lệ đó không còn là trọng tâm.
So sánh quy định trước và sau sửa đổi 2025
Bảng tóm tắt ở mức nguyên tắc; nguyên văn điều sửa đổi bạn tra trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia.
| Nội dung | Theo quy định sửa năm 2008 | Sau sửa đổi năm 2025 |
|---|---|---|
| Số con | Sinh một hoặc hai con, trừ trường hợp đặc biệt | Vợ chồng, cá nhân tự quyết định số con |
| Thời gian, khoảng cách sinh | Được khuyến khích theo chính sách kế hoạch hoá gia đình | Vợ chồng, cá nhân tự quyết định phù hợp hoàn cảnh |
| Căn cứ quyết định | Theo chuẩn chung của chính sách | Theo độ tuổi, sức khoẻ, điều kiện học tập, lao động, thu nhập, nuôi dạy con của chính gia đình, trên cơ sở bình đẳng |
| Lựa chọn giới tính thai nhi | Bị cấm | Vẫn bị cấm |
| Định hướng chính sách | Giảm sinh | Duy trì mức sinh thay thế, chú trọng chất lượng dân số |
Chữ "bình đẳng" trong nội dung sửa đổi có ý nghĩa thực tế: quyết định sinh con là của cả hai vợ chồng, không bên nào được ép bên kia. Ép buộc mang thai, ép sinh con theo ý một bên có thể chạm tới quy định về phòng, chống bạo lực gia đình.
Vì sao chính sách đổi chiều
Theo số liệu thống kê dân số những năm gần đây, mức sinh bình quân của Việt Nam đã xuống dưới mức sinh thay thế, tức là trung bình mỗi phụ nữ sinh ít hơn mức cần để dân số tự duy trì qua các thế hệ. Mức sinh không đều giữa các vùng: các đô thị lớn và một số tỉnh phía Nam có mức sinh thấp, trong khi một số vùng khác vẫn cao hơn. Dân số cũng đang già hoá nhanh.
Trong bối cảnh đó, quy định giới hạn số con trở nên không còn phù hợp với mục tiêu chính sách. Sửa Điều 10 là bước pháp lý để chuyển từ "vận động sinh ít" sang "để gia đình tự quyết và hỗ trợ những gia đình muốn sinh". Các chính sách khuyến khích cụ thể, như hỗ trợ ở vùng có mức sinh thấp, thuộc văn bản khác và có thể khác nhau theo địa phương.
Những điều không thay đổi
Cấm lựa chọn giới tính thai nhi. Mọi hình thức lựa chọn giới tính thai nhi vẫn bị cấm. Việc tiết lộ giới tính thai nhi nhằm mục đích lựa chọn cũng bị xử lý theo quy định. Lý do là tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là vấn đề dân số lớn.
Mang thai hộ vì mục đích thương mại bị cấm. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 chỉ cho phép mang thai hộ vì mục đích nhân đạo với điều kiện chặt chẽ. Bỏ giới hạn số con không thay đổi điều này.
Quyền được tiếp cận dịch vụ kế hoạch hoá gia đình. Người dân vẫn được tư vấn, cung cấp biện pháp tránh thai, chăm sóc sức khoẻ sinh sản. Tự quyết số con bao gồm cả quyền chọn chưa sinh hoặc không sinh.
Chế độ thai sản theo bảo hiểm xã hội. Chế độ thai sản do pháp luật về bảo hiểm xã hội quy định, không phụ thuộc thứ tự con. Mức hưởng, điều kiện cụ thể bạn đối chiếu Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 và văn bản hướng dẫn.
Gia đình và người làm việc ở cơ quan nên biết
Sửa pháp lệnh là thay đổi ở tầng văn bản gốc. Các văn bản, quy chế dựa trên quy định cũ cần thời gian để được rà soát theo. Trong giai đoạn chuyển tiếp, bạn có thể gặp:
- Quy chế thi đua, khen thưởng của một số cơ quan, doanh nghiệp còn giữ tiêu chí cũ về số con; hỏi bộ phận tổ chức, công đoàn xem quy chế đã được sửa chưa.
- Hương ước, quy ước khu dân cư có điều khoản về số con; các điều khoản trái với pháp lệnh sửa đổi không còn phù hợp để áp dụng.
- Tiêu chí bình xét danh hiệu gia đình văn hoá ở địa phương; theo dõi hướng dẫn mới của cơ quan văn hoá.
- Thông tin cũ trên mạng nói "sinh con thứ ba bị xử lý" mà không ghi thời điểm; kiểm tra ngày đăng và văn bản được dẫn.
- Các chính sách hỗ trợ sinh con ở một số địa phương; hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan dân số của tỉnh.
Nếu bạn gặp tình huống bị xử lý theo quy chế cũ sau khi pháp lệnh đã sửa, hãy đề nghị bằng văn bản để cơ quan, đơn vị xem xét lại, dẫn nội dung sửa đổi của Điều 10.
Bình đẳng trong quyết định sinh con nghĩa là gì
Nội dung sửa đổi nhấn mạnh quyết định được đưa ra trên cơ sở bình đẳng. Điều này khớp với Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (vợ chồng bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong gia đình) và Luật Bình đẳng giới. Trên thực tế, áp lực sinh thêm con, nhất là áp lực phải có con trai, thường đè lên người phụ nữ, từ chồng, từ gia đình hai bên.
Bỏ giới hạn số con không có nghĩa một bên được quyền buộc bên kia sinh thêm. Ép buộc mang thai, kiểm soát việc dùng biện pháp tránh thai của người kia, hay chì chiết kéo dài vì chưa có con trai là những hành vi có thể chạm tới quy định về phòng, chống bạo lực gia đình. Ngược lại, quyền chọn chưa sinh, sinh ít hay không sinh cũng là một phần của quyền tự quyết.
Với các cặp vợ chồng, điều thực tế nhất là nói chuyện thẳng về kế hoạch sinh con dựa trên sức khoẻ, thu nhập, thời gian chăm con, khả năng hỗ trợ từ ông bà, thay vì để quyết định trôi theo áp lực bên ngoài.
Ví dụ giả định: một gia đình cân nhắc sinh con thứ ba
Anh chị K. ở Bắc Ninh đã có hai con gái, anh làm việc ở một cơ quan nhà nước, chị làm công nhân ở khu công nghiệp (ví dụ giả định). Trước năm 2025, anh lo sinh con thứ ba sẽ ảnh hưởng tới thi đua, xét thưởng theo quy chế của cơ quan. Sau khi Điều 10 Pháp lệnh Dân số được sửa, quy định "một hoặc hai con" không còn là căn cứ để cơ quan xử lý anh.
Việc anh chị nên làm là hỏi bộ phận tổ chức xem quy chế thi đua đã được sửa chưa; tra chế độ thai sản của chị theo Luật Bảo hiểm xã hội; hỏi xã, phường xem địa phương có chính sách hỗ trợ sinh con hay không. Quyết định sinh hay không vẫn là của hai người, dựa trên sức khoẻ của chị và khả năng chăm con, chứ không phải vì luật đã cho phép.
Theo dõi thay đổi tiếp theo
Pháp lệnh là văn bản của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, có hiệu lực thấp hơn luật. Trong nhiều năm, việc xây dựng một đạo luật về dân số đã được đặt ra để thay thế pháp lệnh, với các nội dung rộng hơn như chính sách khuyến khích sinh, chăm sóc người cao tuổi, nâng cao chất lượng dân số. Khi một luật như vậy được thông qua và có hiệu lực, quy định về quyền quyết định số con sẽ nằm trong luật đó, và các chính sách hỗ trợ cụ thể có thể thay đổi.
Cách theo dõi đơn giản: khi đọc tin về chính sách dân số mới, tìm tên văn bản, cơ quan ban hành và ngày có hiệu lực; tra nguyên văn trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia; phân biệt dự thảo đang lấy ý kiến với văn bản đã thông qua. Những khoản hỗ trợ tiền, ưu tiên nhà ở cho gia đình sinh con thường do nghị định hoặc nghị quyết của địa phương quy định, nên hỏi chính quyền nơi cư trú trước khi tính vào kế hoạch của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Từ năm 2025 sinh con thứ ba có bị phạt không?
Pháp lệnh Dân số sửa đổi năm 2025 bỏ quy định mỗi cặp vợ chồng sinh một hoặc hai con; vợ chồng, cá nhân tự quyết định số con. Với người dân, hệ quả của quy định cũ chủ yếu nằm ở các quy chế nội bộ, thi đua, khen thưởng; các quy chế đó nay cần được rà soát theo văn bản đã sửa.
Điều 10 Pháp lệnh Dân số mới quy định gì?
Theo nội dung sửa đổi, mỗi cặp vợ chồng, cá nhân có quyền quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với độ tuổi, sức khoẻ, điều kiện học tập, lao động, thu nhập, nuôi dạy con, trên cơ sở bình đẳng. Nguyên văn bạn tra trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.
Chọn giới tính thai nhi có còn bị cấm không?
Có. Lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức vẫn bị cấm. Việc bỏ giới hạn số con không thay đổi quy định này, vì mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là vấn đề dân số được quan tâm.
Chế độ thai sản cho con thứ ba có khác con thứ nhất không?
Chế độ thai sản theo bảo hiểm xã hội không phụ thuộc vào thứ tự con. Điều kiện và mức hưởng đối chiếu Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Cơ quan vẫn trừ thi đua vì sinh con thứ ba thì làm gì?
Đề nghị bằng văn bản để cơ quan, đơn vị xem xét lại, dẫn nội dung sửa đổi Điều 10 Pháp lệnh Dân số năm 2025. Có thể nhờ công đoàn hỗ trợ; nếu vẫn chưa được giải quyết, thực hiện khiếu nại theo quy định.
Có chính sách thưởng tiền cho gia đình sinh đủ hai con không?
Một số địa phương có chính sách khuyến khích sinh con, nhất là nơi có mức sinh thấp, nhưng mức và điều kiện khác nhau và có thể thay đổi. Hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan dân số của tỉnh, thành phố nơi cư trú để biết chính sách hiện hành.