Mức tham chiếu là mức tiền do Chính phủ quyết định, được Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 (hiệu lực 1/7/2025) dùng để tính mức đóng, mức hưởng của một số chế độ bảo hiểm xã hội; khi lương cơ sở còn được áp dụng thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Nói cách khác, ở thời điểm viết, con số không đổi so với trước; cái đổi là tên của căn cứ và lý do tồn tại của nó.
Khái niệm này ra đời vì lộ trình cải cách tiền lương khu vực công có hướng bỏ lương cơ sở. Nếu luật bảo hiểm xã hội tiếp tục gắn nhiều khoản với lương cơ sở, ngày lương cơ sở bị bỏ sẽ làm hàng loạt điều khoản mất căn cứ. Bài giải thích mức tham chiếu ở mức khái niệm, các nhóm khoản gắn với nó, và phân biệt với những "mức lương" hay bị nhầm. Thông tin tính tới thời điểm viết (tháng 11/2026); con số cụ thể đang áp dụng bạn tra văn bản hiện hành trên cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
Vì sao luật cần một con số "tham chiếu" riêng
Trong nhiều năm, lương cơ sở là thước đo chung cho rất nhiều khoản: lương công chức tính bằng hệ số nhân với lương cơ sở, phụ cấp, trợ cấp, và trong bảo hiểm xã hội là mức trần tiền lương làm căn cứ đóng, các khoản trợ cấp một lần, mức thấp nhất của một số khoản hưởng. Thước đo này tiện vì được điều chỉnh định kỳ và ai cũng biết.
Vấn đề là lương cơ sở sinh ra để tính lương khu vực công. Khi cải cách tiền lương chuyển sang trả lương theo vị trí việc làm với bảng lương mới, lương cơ sở có thể không còn lý do tồn tại. Nếu luật bảo hiểm xã hội vẫn viết "bằng bao nhiêu lần lương cơ sở", ngày đó các điều khoản sẽ treo lơ lửng.
Mức tham chiếu tách bảo hiểm xã hội khỏi sự phụ thuộc đó. Theo luật, khi lương cơ sở còn, mức tham chiếu bằng lương cơ sở; khi lương cơ sở bị bãi bỏ, mức tham chiếu không thấp hơn lương cơ sở tại thời điểm bãi bỏ, và được Chính phủ điều chỉnh trên cơ sở biến động giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế, khả năng của ngân sách và quỹ bảo hiểm xã hội. Nhờ vậy, người tham gia không bị thiệt khi chuyển đổi.
Bốn "mức" hay bị nhầm với nhau
Bảng phân biệt theo chức năng. Con số cụ thể của từng mức thay đổi theo thời gian nên không ghi ở đây.
| Khái niệm | Do ai quyết định | Dùng để làm gì | Liên quan tới bảo hiểm xã hội |
|---|---|---|---|
| Lương cơ sở | Cơ quan nhà nước có thẩm quyền, áp dụng khu vực công | Tính lương, phụ cấp khu vực công và nhiều khoản chi khác | Đang là giá trị của mức tham chiếu |
| Mức tham chiếu | Chính phủ | Tính một số khoản đóng, hưởng trong Luật BHXH 2024 | Căn cứ trực tiếp |
| Lương tối thiểu vùng | Chính phủ, theo khuyến nghị của Hội đồng tiền lương quốc gia | Mức sàn tiền lương người lao động làm việc theo hợp đồng lao động | Ảnh hưởng tới mức thấp nhất của tiền lương làm căn cứ đóng với người làm công |
| Chuẩn nghèo khu vực nông thôn | Chính phủ, theo từng giai đoạn | Xác định hộ nghèo, cận nghèo | Liên quan tới mức thu nhập thấp nhất làm căn cứ đóng tự nguyện |
Lỗi hay gặp nhất là dùng lương tối thiểu vùng để tính trần đóng, hoặc dùng mức tham chiếu để tính sàn đóng của người làm công. Mỗi khoản có căn cứ riêng; khi tính, hãy xác định đúng điều khoản trước rồi mới tìm con số.
Những nhóm khoản gắn với mức tham chiếu
Luật 2024 dùng mức tham chiếu ở nhiều chỗ. Ở mức nhóm, có thể kể:
- Mức trần tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, tính bằng một bội số của mức tham chiếu.
- Mức trần thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện.
- Một số khoản trợ cấp một lần, như trợ cấp khi sinh con, trợ cấp mai táng, được tính theo bội số của mức tham chiếu.
- Mức thấp nhất của một số khoản hưởng hằng tháng theo quy định cụ thể của từng chế độ.
- Một số mức hỗ trợ, trợ cấp khác mà luật hoặc văn bản hướng dẫn dẫn chiếu.
Bội số cụ thể của từng khoản nằm trong từng điều luật và văn bản hướng dẫn; bài không chép lại để tránh sai lệch. Khi cần tính, mở đúng điều khoản quy định khoản đó, xem bội số, rồi nhân với mức tham chiếu đang áp dụng.
Khi mức tham chiếu thay đổi, ai cảm nhận được
Người lương cao. Trần tiền lương làm căn cứ đóng tăng theo mức tham chiếu. Người có lương vượt trần sẽ thấy tiền đóng tăng khi trần dịch lên, và đổi lại bình quân căn cứ tính hưởng cao hơn.
Người sinh con, gia đình có người mất. Các khoản trợ cấp một lần tính theo bội số mức tham chiếu thay đổi theo. Thời điểm áp dụng thường xét theo ngày phát sinh sự kiện, nên cần biết mức đang có hiệu lực vào ngày đó.
Người đóng tự nguyện ở mức cao. Mức trần thu nhập làm căn cứ đóng tự nguyện dịch theo, mở thêm khoảng chọn cho người muốn đóng cao.
Kế toán, nhân sự. Phần mềm tính lương, bảng tham số cần cập nhật mỗi khi mức tham chiếu được điều chỉnh. Quên cập nhật trần là lỗi nhỏ nhưng kéo theo sai lệch cả kỳ.
Cách theo dõi mức tham chiếu cho khỏi lỡ
Mức tham chiếu không đổi hằng tháng, nhưng khi đổi thì tác động tới nhiều khoản cùng lúc. Một quy trình đơn giản cho người làm nhân sự, kế toán:
- Ghi trong sổ tay tham số: mức tham chiếu đang áp dụng, văn bản quy định, ngày hiệu lực.
- Mỗi khi có tin điều chỉnh lương cơ sở hoặc tin về mức tham chiếu, kiểm văn bản gốc đã ban hành chưa và ngày hiệu lực.
- Cập nhật bảng tham số trên phần mềm vào đúng kỳ lương có hiệu lực, không cập nhật sớm.
- Rà danh sách người có lương vượt trần để điều chỉnh tiền đóng.
- Thông báo cho người lao động thay đổi tiền trích đóng nếu có, kèm giải thích ngắn.
Nếu ngày nào đó lương cơ sở được bãi bỏ theo lộ trình cải cách tiền lương, mức tham chiếu sẽ có văn bản quy định riêng; quy trình trên vẫn dùng được, chỉ đổi nguồn tra cứu.
Đọc một điều khoản có chữ "mức tham chiếu" thế nào
Khi gặp một khoản tính theo mức tham chiếu, đọc theo thứ tự sau để ra con số đúng:
- Xác định khoản cần tính thuộc chế độ nào và nằm ở điều nào của luật hoặc văn bản hướng dẫn.
- Đọc bội số: khoản đó bằng bao nhiêu lần mức tham chiếu, hay mức tham chiếu chỉ là sàn hoặc trần.
- Xác định ngày phát sinh sự kiện: ngày sinh con, ngày mất, kỳ đóng của tháng nào. Mức tham chiếu áp dụng là mức có hiệu lực vào ngày đó.
- Tra văn bản quy định mức tham chiếu, hoặc lương cơ sở khi hai mức còn bằng nhau, có hiệu lực vào ngày phát sinh.
- Nhân bội số với mức tham chiếu; nếu là sàn hay trần thì so với số thực tế để quyết định.
- Ghi lại nguồn của từng con số trong hồ sơ tính, để khi đối chiếu hay bị hỏi lại có căn cứ.
Phần lớn sai sót không đến từ phép nhân mà từ chọn sai thời điểm: dùng mức mới cho sự kiện xảy ra trước ngày điều chỉnh, hoặc ngược lại. Ngày phát sinh là chìa khoá của phép tính, cần ghi rõ trong hồ sơ.
Ví dụ giả định: kỳ lương sau một lần điều chỉnh
Một công ty phần mềm ở Hà Nội (ví dụ giả định) có ba kỹ sư lương cao vượt trần tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội. Giả sử Chính phủ điều chỉnh lương cơ sở, kéo theo mức tham chiếu, có hiệu lực từ ngày đầu của một tháng nào đó. Trần căn cứ đóng, vốn là một bội số của mức tham chiếu, dịch lên tương ứng.
Kế toán công ty cần làm hai việc trong kỳ lương của tháng có hiệu lực. Một là cập nhật trần trong phần mềm, để tiền đóng của ba kỹ sư tính theo trần mới; phần đóng của cả công ty lẫn phần trích từ lương họ đều tăng. Hai là báo trước cho ba người về thay đổi tiền thực nhận, kèm lời giải thích: căn cứ đóng cao hơn thì bình quân tiền lương tính hưởng cũng cao hơn.
Cùng tháng đó, một nhân viên khác của công ty sinh con. Khoản trợ cấp một lần khi sinh con tính theo mức tham chiếu có hiệu lực tại ngày sinh. Nếu em bé chào đời một ngày trước ngày hiệu lực, mức cũ được áp dụng; một ngày sau, mức mới. Hồ sơ cần ghi đúng ngày để cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết đúng mức.
Ba hiểu lầm nên tránh
Hiểu lầm thứ nhất: "mức tham chiếu là lương tối thiểu mới". Không phải. Lương tối thiểu vùng vẫn là sàn tiền lương cho người làm việc theo hợp đồng lao động, và vẫn được điều chỉnh theo cơ chế riêng. Mức tham chiếu không quyết định lương bạn được trả.
Hiểu lầm thứ hai: "luật mới làm tăng tiền đóng". Việc đổi tên căn cứ từ lương cơ sở sang mức tham chiếu không tự làm tăng khoản đóng của ai; tiền đóng chỉ thay đổi khi chính con số được điều chỉnh, hoặc khi tiền lương làm căn cứ của bạn thay đổi.
Hiểu lầm thứ ba: "bỏ lương cơ sở thì trợ cấp sẽ giảm". Luật đã chặn trước trường hợp này: khi lương cơ sở bị bãi bỏ, mức tham chiếu không thấp hơn lương cơ sở tại thời điểm đó. Mức trợ cấp tính theo mức tham chiếu vì vậy không bị kéo xuống chỉ vì đổi căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Hiện nay mức tham chiếu là bao nhiêu?
Khi lương cơ sở còn áp dụng, mức tham chiếu bằng lương cơ sở. Con số lương cơ sở được điều chỉnh theo từng thời kỳ; bạn tra văn bản hiện hành để biết mức đang có hiệu lực thay vì dựa vào số trên các bài viết cũ.
Mức tham chiếu có áp dụng cho bảo hiểm y tế không?
Mức tham chiếu là khái niệm của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024. Bảo hiểm y tế có luật riêng với cách xác định mức đóng riêng; bạn đối chiếu Luật Bảo hiểm y tế và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Doanh nghiệp có phải đóng bảo hiểm xã hội theo mức tham chiếu không?
Không trực tiếp. Doanh nghiệp đóng theo tiền lương làm căn cứ đóng của từng người lao động, với sàn liên quan tới lương tối thiểu vùng và trần là bội số của mức tham chiếu.
Khi nào lương cơ sở bị bỏ?
Việc bỏ lương cơ sở gắn với lộ trình cải cách tiền lương khu vực công. Tính tới thời điểm viết, bạn kiểm văn bản đã ban hành để biết lương cơ sở còn áp dụng hay không; đừng dựa vào tin dự kiến.
Trợ cấp khi sinh con tính theo mức tham chiếu hay lương của mẹ?
Trợ cấp một lần khi sinh con được tính theo bội số của mức tham chiếu. Còn tiền hưởng trong thời gian nghỉ thai sản của người đóng bắt buộc tính theo bình quân tiền lương đóng. Hai khoản khác nhau, có căn cứ khác nhau.
Mức tham chiếu có được điều chỉnh tự động theo lạm phát không?
Luật nêu các yếu tố để Chính phủ xem xét điều chỉnh, gồm biến động giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế và khả năng của ngân sách, quỹ. Điều chỉnh không tự động; mỗi lần đổi đều có văn bản quy định.