Luật Căn cước 2023, có hiệu lực từ 1/7/2024, liệt kê thông tin sinh trắc học trong cơ sở dữ liệu căn cước gồm ảnh khuôn mặt, vân tay, mống mắt, ADN và giọng nói. Luật cũ năm 2014 chủ yếu dựa vào ảnh và vân tay. Nhưng năm loại thông tin này không được thu theo cùng một cách: ảnh khuôn mặt, vân tay và mống mắt gắn với thủ tục cấp thẻ, còn ADN và giọng nói chỉ được thu trong những trường hợp hẹp hơn mà luật nêu.
Nhiều tin đồn kiểu "đi làm căn cước bị lấy mẫu ADN" xuất phát từ việc đọc lướt danh sách này. Bài tách bạch từng loại, nói rõ ai được tiếp cận dữ liệu, và bạn có những quyền gì. Thông tin tính tới tháng 11/2026; quy trình thu nhận cụ thể do văn bản hướng dẫn quy định, bạn đối chiếu bản hiện hành trước khi kết luận.
Sinh trắc học là gì và vì sao luật mới nhắc tới
Thông tin sinh trắc học là đặc điểm cơ thể hoặc hành vi giúp nhận ra một người: khuôn mặt, vân tay, mống mắt, giọng nói, ADN. Khác mật khẩu, bạn không đổi được những thứ này nếu chúng bị lộ. Đó là lý do pháp luật về dữ liệu cá nhân xếp chúng vào nhóm dữ liệu nhạy cảm, cần bảo vệ chặt hơn.
Với cơ quan quản lý, sinh trắc học giúp xác thực chắc chắn hơn: một người không thể làm hai thẻ dưới hai danh tính, kẻ gian khó mượn thẻ người khác. Với ngân hàng và dịch vụ công, việc đối chiếu khuôn mặt với dữ liệu gốc trong chip thẻ giúp giảm lừa đảo mở tài khoản.
Luật năm 2014 chưa liệt kê mống mắt, ADN, giọng nói. Luật năm 2023 đưa chúng vào danh mục thông tin của cơ sở dữ liệu căn cước, đồng thời đặt điều kiện thu nhận khác nhau cho từng loại. Hiểu điều kiện này là phần quan trọng nhất của bài.
Cũng nên phân biệt hai khái niệm hay bị lẫn: thu nhận và xác thực. Thu nhận là lúc dữ liệu được lấy và lưu vào cơ sở dữ liệu, chỉ diễn ra ở nơi làm thủ tục căn cước. Xác thực là mỗi lần một hệ thống hỏi "người đang đứng đây có đúng là chủ thẻ không", diễn ra ở ngân hàng, sân bay, ứng dụng. Phần lớn lo lắng của người dân thật ra nằm ở khâu xác thực do bên thứ ba thực hiện.
So với luật 2014: phần thêm và phần bớt
Thêm vào danh mục. Mống mắt, ADN và giọng nói lần đầu được ghi là thông tin sinh trắc học của cơ sở dữ liệu căn cước. Trước đây, khi nói tới sinh trắc học gắn với thẻ, người ta gần như chỉ nghĩ tới ảnh chân dung và vân tay mười ngón.
Bớt trên mặt thẻ. Vân tay và đặc điểm nhận dạng không còn in trên mặt thẻ mới. Dữ liệu vẫn được thu và lưu, nhưng người cầm bản photo thẻ của bạn sẽ thấy ít thông tin hơn. Đây là thay đổi theo hướng giảm lộ dữ liệu khi giao dịch hằng ngày.
Rõ hơn về điều kiện. Luật mới tách từng loại sinh trắc theo cách thu: loại nào thu khi làm thẻ, loại nào chỉ cập nhật khi tự nguyện hoặc khi luật cho phép. Điều này giúp người dân có căn cứ để từ chối những yêu cầu không đúng chỗ, chẳng hạn ai đó đòi ghi âm giọng nói "cho đủ hồ sơ".
Gắn với căn cước điện tử. Dữ liệu sinh trắc học là nền cho việc xác thực tài khoản định danh điện tử và căn cước điện tử. Khi bạn đăng nhập ứng dụng định danh hay quét mặt ở ngân hàng, phía sau là phép so khớp với dữ liệu đã thu khi làm thẻ.
Năm loại thông tin sinh trắc học: thu thế nào
Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên tắc. Độ tuổi thu nhận, thiết bị và quy trình cụ thể do văn bản hướng dẫn quy định.
| Loại thông tin | Thu khi làm thẻ căn cước? | Cách thu khác theo luật | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ảnh khuôn mặt | Có | Có thể cập nhật khi cấp đổi, cấp lại | In trên thẻ và lưu trong chip, cơ sở dữ liệu |
| Vân tay | Có | Cập nhật khi cấp đổi | Không còn in trên mặt thẻ mới |
| Mống mắt | Có, theo quy định về độ tuổi | Cập nhật khi cấp đổi | Thu bằng máy quét chuyên dụng tại nơi làm thẻ |
| ADN | Không thu đại trà | Khi người dân tự nguyện cung cấp, hoặc qua trường hợp luật quy định | Không có chuyện bắt buộc lấy mẫu khi làm thẻ |
| Giọng nói | Không thu đại trà | Khi người dân tự nguyện cung cấp, hoặc qua trường hợp luật quy định | Khác với ghi âm tổng đài của doanh nghiệp |
Với trẻ nhỏ làm thẻ theo nhu cầu, luật phân biệt theo nhóm tuổi về việc có thu sinh trắc học hay không. Nếu bạn làm thẻ cho con, hỏi trước nơi tiếp nhận để biết con có phải có mặt và có phải quét vân tay, mống mắt hay không.
Danh sách này nói về cơ sở dữ liệu căn cước do nhà nước quản lý. Dữ liệu khuôn mặt bạn đưa cho ngân hàng, ứng dụng hay máy chấm công ở chỗ làm thuộc phạm vi pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, không phải Luật Căn cước.
Hiểu đúng chuyện ADN và giọng nói
Không phải thủ tục bắt buộc. Khi bạn đi làm hay đổi thẻ căn cước, quy trình thông thường là chụp ảnh, lấy vân tay, quét mống mắt. Không có bước lấy mẫu máu, nước bọt hay ghi âm giọng nói để nạp vào cơ sở dữ liệu.
Tự nguyện là một con đường. Luật cho phép người dân tự nguyện cung cấp thông tin như ADN, giọng nói để cập nhật. Lý do thực tế có thể là muốn có thêm cách nhận dạng, chẳng hạn trong việc tìm người thân thất lạc. Bạn không có nghĩa vụ phải làm.
Con đường còn lại do luật giới hạn. Ngoài tự nguyện, các thông tin này có thể được cập nhật khi cơ quan có thẩm quyền đã có được chúng qua những công việc luật cho phép, ví dụ trong quá trình giải quyết vụ việc theo thủ tục tố tụng. Phạm vi cụ thể bạn đọc trong toàn văn luật và văn bản hướng dẫn.
Tin nhắn đòi "cập nhật giọng nói" là dấu hiệu lừa đảo. Cơ quan công an không gọi điện bảo bạn đọc một câu để "thu giọng nói cho căn cước". Kẻ gian dùng chiêu này để lấy mẫu giọng làm giả cuộc gọi. Gặp yêu cầu như vậy, cúp máy và báo công an xã, phường.
Ai được tiếp cận dữ liệu sinh trắc học trong cơ sở dữ liệu căn cước
Luật đặt nguyên tắc: dữ liệu trong cơ sở dữ liệu căn cước được khai thác theo thẩm quyền, mục đích và phạm vi luật định. Ở mức phổ thông, có thể chia thành các nhóm sau.
- Cơ quan quản lý căn cước: lưu trữ, cập nhật, dùng để xác thực khi cấp, đổi thẻ và quản lý cơ sở dữ liệu.
- Cơ quan nhà nước khác: khai thác trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, theo cơ chế chia sẻ dữ liệu do pháp luật quy định.
- Tổ chức như ngân hàng, nhà mạng: thường không lấy dữ liệu gốc mà gửi yêu cầu xác thực, nhận về kết quả khớp hoặc không khớp, hoặc đọc dữ liệu trong chip thẻ khi bạn đồng ý.
- Chính bạn: được biết thông tin của mình, đề nghị điều chỉnh khi sai, và khai thác thông tin của mình qua ứng dụng định danh.
Điều đáng lưu ý là ranh giới giữa "xác thực" và "sao chép". Khi bạn quét mặt để chuyển tiền, ngân hàng so khuôn mặt với ảnh trong chip thẻ hoặc nguồn được phép, không có nghĩa ngân hàng nhận cả kho sinh trắc học của bạn. Nếu một ứng dụng lạ đòi chụp mặt, chụp vân tay mà không nói rõ mục đích, bạn có quyền từ chối.
Bạn làm gì để giữ an toàn dữ liệu sinh trắc học
Luật đặt trách nhiệm bảo vệ lên cơ quan quản lý, nhưng nhiều rủi ro lộ dữ liệu đến từ chính thói quen hằng ngày.
- Chỉ làm thủ tục căn cước tại nơi tiếp nhận chính thức hoặc qua ứng dụng định danh chính thức; không qua "dịch vụ làm hộ" trên mạng.
- Không gửi ảnh chụp hai mặt thẻ, ảnh tự chụp cầm thẻ cho người lạ hay nhóm chat; đó là bộ nguyên liệu đủ để mở tài khoản giả.
- Khi ứng dụng xin quyền dùng khuôn mặt, đọc mục đích và thời gian lưu; ứng dụng không cần thì không cấp.
- Bật thông báo giao dịch ở ngân hàng, ví điện tử để phát hiện sớm việc ai đó dùng danh tính của bạn.
- Nghi bị lợi dụng thông tin căn cước, báo công an xã, phường nơi cư trú và ngân hàng liên quan; giữ lại tin nhắn, cuộc gọi làm chứng cứ.
Khi nào cần hỏi người làm nghề
Phần lớn người dân không cần luật sư để làm thẻ căn cước. Nhưng có những tình huống vượt ra ngoài thủ tục thông thường: dữ liệu sinh trắc học của bạn bị dùng để mở tài khoản vay, thông tin trong cơ sở dữ liệu bị ghi sai mà nhiều lần đề nghị chưa được sửa, hoặc bạn muốn biết ai đã khai thác dữ liệu của mình và trên cơ sở nào.
Những việc đó dính tới nhiều luật cùng lúc: Luật Căn cước, pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, pháp luật dân sự về bồi thường, đôi khi cả tố tụng hình sự. Trước khi gửi đơn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên gửi cơ quan nào, kèm chứng cứ gì, và đơn nên viết theo hướng khiếu nại hay tố giác.
Dù hỏi ai, nguyên tắc vẫn là giữ bằng chứng: ảnh chụp tin nhắn, lịch sử giao dịch, giấy hẹn, biên nhận hồ sơ. Lời kể không kèm chứng cứ thường khó được giải quyết nhanh.
Ví dụ giả định: một người phát hiện có khoản vay tiêu dùng đứng tên mình ở một công ty tài chính, hồ sơ vay dùng ảnh chụp thẻ và một đoạn video quay mặt cũ đăng trên mạng xã hội. Việc cần làm ngay là đề nghị công ty tài chính cung cấp hồ sơ vay, báo công an về hành vi giả mạo, và ghi lại mốc thời gian mình biết sự việc. Câu hỏi ai chịu thiệt hại, bồi thường ra sao mới là phần cần người làm nghề phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm thẻ căn cước có bị lấy mẫu ADN không?
Không. Thủ tục làm thẻ căn cước thu ảnh khuôn mặt, vân tay và mống mắt theo quy định về độ tuổi. ADN và giọng nói không thu đại trà khi làm thẻ; chúng chỉ được cập nhật khi người dân tự nguyện cung cấp hoặc trong trường hợp luật quy định.
Vì sao phải quét mống mắt khi làm thẻ căn cước mới?
Mống mắt là đặc điểm có độ phân biệt cao và khó làm giả, giúp xác thực đúng người, nhất là khi vân tay bị mờ do tuổi tác hoặc nghề lao động tay chân. Luật Căn cước 2023 đưa mống mắt vào danh mục thông tin sinh trắc học được thu khi cấp thẻ.
Có thể từ chối quét mống mắt khi làm thẻ không?
Thu nhận sinh trắc học theo luật là một bước của thủ tục cấp thẻ, nên từ chối có thể khiến hồ sơ không hoàn tất. Nếu có lý do sức khoẻ khiến không thu được, bạn trao đổi với cán bộ tiếp nhận để được hướng dẫn cách xử lý theo quy định.
Ngân hàng có được lấy toàn bộ dữ liệu sinh trắc học của bạn từ cơ sở dữ liệu căn cước?
Thông thường ngân hàng chỉ xác thực, tức so khớp khuôn mặt của bạn với ảnh trong chip thẻ hoặc nguồn được phép, và nhận kết quả khớp hay không. Việc chia sẻ dữ liệu từ cơ sở dữ liệu nhà nước phải theo thẩm quyền và phạm vi pháp luật quy định.
Nhận cuộc gọi yêu cầu đọc một câu để cập nhật giọng nói cho căn cước thì làm gì?
Đó gần như chắc chắn là lừa đảo. Cơ quan công an không thu giọng nói qua điện thoại. Bạn nên cúp máy, không đọc theo, không cung cấp mã xác thực, và báo công an xã, phường nơi cư trú kèm số máy đã gọi tới.
Dữ liệu sinh trắc học trong máy chấm công ở công ty có thuộc Luật Căn cước không?
Không. Dữ liệu khuôn mặt, vân tay do doanh nghiệp tự thu để chấm công thuộc phạm vi pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Doanh nghiệp phải có căn cứ xử lý, thông báo mục đích và bảo vệ dữ liệu như với dữ liệu nhạy cảm.