Luật Đường bộ (Luật số 35/2024/QH15) được thông qua ngày 27/6/2024 và có hiệu lực từ 1/1/2025, điều chỉnh phần hạ tầng đường bộ và hoạt động vận tải từng nằm trong Luật Giao thông đường bộ 2008. Điểm mới người dân nghe nhiều nhất là cơ sở pháp lý để thu phí sử dụng đường cao tốc do Nhà nước đầu tư, cùng một chương riêng về đường cao tốc. Với người sống ven đường, chủ đất muốn mở lối ra quốc lộ và doanh nghiệp vận tải, luật này mới là văn bản quyết định việc mình được làm gì.
Bài không đi vào quy tắc lái xe, bằng lái hay xử phạt (phần đó thuộc Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ). Bài tập trung vào câu hỏi: Luật Đường bộ khác gì so với cách làm trước đây và ai phải để ý. Thông tin tính tới thời điểm viết; nhiều nội dung cần nghị định hướng dẫn, nên bạn hãy đối chiếu bản hiện hành trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật trước khi dựa vào một chi tiết.
Luật Đường bộ điều chỉnh những gì
Có thể hình dung Luật Đường bộ là luật về "con đường và việc chở người, chở hàng trên đường". Nó quy định quy hoạch mạng lưới đường bộ, đầu tư xây dựng, quản lý, vận hành, khai thác và bảo trì kết cấu hạ tầng đường bộ, bến xe, trạm dừng nghỉ, cùng hoạt động vận tải đường bộ và trách nhiệm quản lý nhà nước. Những chuyện như ai được mở đường nhánh nối vào quốc lộ, đất trong hành lang an toàn đường bộ được dùng thế nào, trạm dừng nghỉ trên cao tốc phải có gì, đều nằm ở đây.
Trước năm 2025, các nội dung này nằm chung với quy tắc giao thông trong Luật Giao thông đường bộ 2008 và một loạt nghị định về quản lý, bảo vệ kết cấu hạ tầng. Việc tách riêng giúp luật đi sâu hơn vào hạ tầng, đặc biệt là đường cao tốc, loại đường phát triển rất nhanh trong mười năm qua nhưng luật cũ chỉ có ít điều khoản.
Với người đọc thông thường, mẹo phân biệt nhanh: nếu câu hỏi xoay quanh hành vi của người lái hay giấy tờ của người lái, đó là Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ; nếu xoay quanh con đường, phí đường, đất ven đường hay doanh nghiệp chở khách, chở hàng, đó là Luật Đường bộ.
Điểm mới đáng chú ý về đường cao tốc
Cao tốc có chương riêng. Luật dành hẳn một phần cho đường cao tốc: yêu cầu khi đầu tư, khai thác, các công trình phục vụ như trạm dừng nghỉ, hệ thống quản lý, điều hành giao thông. Mục tiêu là để cao tốc được xây đúng chuẩn từ đầu, tránh tình trạng tuyến làm xong nhưng thiếu chỗ dừng, thiếu thiết bị.
Yêu cầu về chỗ dừng khẩn cấp và trạm dừng nghỉ. Những tuyến cao tốc phân kỳ, chưa có làn dừng khẩn cấp liên tục, từng là nguồn tranh luận lớn về an toàn. Luật đặt yêu cầu về làn hoặc điểm dừng khẩn cấp và trạm dừng nghỉ, với lộ trình hoàn thiện cho các tuyến đã đưa vào khai thác theo văn bản hướng dẫn.
Hệ thống giao thông thông minh. Cao tốc được yêu cầu có hệ thống quản lý, giám sát, điều hành giao thông và thu phí điện tử. Đây là nền tảng để dữ liệu từ cao tốc được dùng cho cả điều hành lẫn phát hiện vi phạm.
Nguồn tiền bảo trì. Cùng với việc thu phí, luật đặt vấn đề khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường bộ để có nguồn bảo trì, vận hành, thay vì chỉ trông vào ngân sách. Cách thức cụ thể do Chính phủ quy định, nên người dân chỉ cần biết hướng đi và theo dõi văn bản hướng dẫn.
Thu phí đường cao tốc do Nhà nước đầu tư: khác gì phí BOT
Trước đây, người lái xe quen với hai khoản: phí sử dụng đường bộ nộp theo đầu phương tiện khi đăng kiểm, và phí qua trạm trên các tuyến làm theo hình thức hợp đồng BOT, nơi nhà đầu tư tư nhân thu phí để hoàn vốn. Các tuyến cao tốc do ngân sách nhà nước đầu tư thì chưa có cơ sở để thu tiền sử dụng.
Luật Đường bộ 2024 bổ sung cơ sở pháp lý cho việc thu phí sử dụng đường cao tốc thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và trực tiếp quản lý, khai thác. Khoản thu này nhằm hoàn vốn và có nguồn bảo trì, vận hành tuyến. Tuyến nào thu, mức thu, thời điểm bắt đầu không do luật quyết định trực tiếp mà theo văn bản của Chính phủ và cơ quan có thẩm quyền, kèm điều kiện về chất lượng tuyến và hệ thống thu phí không dừng.
Điều này có nghĩa là không phải mọi cao tốc nhà nước đều tự động thu phí từ ngày luật có hiệu lực. Khi nghe tin một tuyến "sắp thu phí", bạn nên tìm thông báo chính thức của cơ quan quản lý tuyến, xem ngày bắt đầu và mức thu được công bố, thay vì tin vào bài chia sẻ không nguồn. Với xe thường xuyên chạy cao tốc, kiểm tra tài khoản thu phí không dừng còn hoạt động, số dư đủ là việc nên làm trước mỗi chuyến.
Ai bị ảnh hưởng và cần để ý điều gì
Luật Đường bộ ít khi đụng tới người lái xe hằng ngày, nhưng với một số nhóm, nó quyết định trực tiếp việc làm ăn hoặc quyền dùng đất.
| Nhóm | Điều cần để ý | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Người lái xe thường đi cao tốc | Một số tuyến do Nhà nước đầu tư có thể bắt đầu thu phí theo lộ trình | Theo dõi thông báo chính thức của tuyến, giữ tài khoản thu phí không dừng hoạt động |
| Hộ dân, chủ đất ven quốc lộ, đường tỉnh | Hành lang an toàn đường bộ, quy định về đấu nối, công trình xây dựng sát đường | Hỏi cơ quan quản lý đường trước khi xây, mở lối ra đường, đặt biển quảng cáo |
| Doanh nghiệp, cửa hàng muốn mở lối ra đường lớn | Đấu nối vào quốc lộ, đường tỉnh phải theo quy hoạch và được chấp thuận | Kiểm tra quy hoạch điểm đấu nối trước khi chọn mặt bằng |
| Doanh nghiệp vận tải hành khách, hàng hoá | Điều kiện kinh doanh vận tải, bến bãi, trạm dừng nghỉ | Rà lại giấy phép, phù hiệu và quy trình theo văn bản hướng dẫn mới |
| Nhà đầu tư, đơn vị khai thác đường | Cơ chế khai thác tài sản, thu phí, bảo trì | Đọc kỹ nghị định hướng dẫn và hợp đồng hiện có |
Các mục trong bảng chỉ nêu hướng; điều kiện cụ thể nằm ở nghị định và quyết định của cơ quan quản lý từng tuyến.
Hành lang an toàn và đấu nối: chỗ người dân hay vướng
Hành lang an toàn đường bộ là dải đất dọc hai bên đường để bảo vệ công trình và bảo đảm an toàn giao thông. Luật mới tiếp tục quy định việc sử dụng phần đất này có giới hạn: có thể vẫn canh tác hoặc dùng tạm theo điều kiện, nhưng xây công trình kiên cố, lấn chiếm làm hàng quán, đặt biển quảng cáo đều phải tuân thủ quy định và có thể bị buộc tháo dỡ khi cần mở rộng đường.
Đấu nối, tức mở đường nhánh hay lối ra vào nối thẳng vào quốc lộ, đường tỉnh, là việc nhiều cây xăng, cửa hàng, khu dân cư mới cần. Luật quy định việc đấu nối phải theo quy hoạch và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, nhằm hạn chế tình trạng lối ra vào tự phát gây tai nạn. Nếu bạn định thuê hay mua mặt bằng ven quốc lộ để kinh doanh, hãy hỏi trước về điểm đấu nối, vì không phải mặt tiền nào cũng được mở lối xe ra vào.
Sau khi sắp xếp chính quyền hai cấp từ 1/7/2025, việc quản lý một số tuyến đường và thẩm quyền liên quan có thể đã chuyển giữa các cơ quan. Khi cần hỏi, bạn nên liên hệ cơ quan quản lý đường của tỉnh, thành phố nơi có tuyến đường hoặc bộ phận một cửa của xã, phường để được hướng dẫn nơi tiếp nhận đúng.
Vận tải đường bộ trong luật mới
Phần vận tải trong Luật Đường bộ bao gồm hoạt động vận tải người và hàng hoá bằng xe ô tô, xe buýt, xe khách theo tuyến cố định, xe hợp đồng, taxi, cũng như bến xe, bãi đỗ và trạm dừng nghỉ. Luật cũ cũng có những nội dung này, nhưng luật mới sắp xếp lại và giao chi tiết cho Chính phủ quy định điều kiện kinh doanh phù hợp với các mô hình mới, trong đó có các mô hình dùng phần mềm kết nối khách với xe.
Với doanh nghiệp vận tải, phải đọc song song hai luật. Luật Đường bộ quy định điều kiện kinh doanh, loại hình vận tải, bến bãi; Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định người lái, thời gian lái, thiết bị giám sát hành trình, thiết bị ghi hình người lái và xử lý vi phạm. Nghị định về kinh doanh vận tải mới đi kèm là nơi chứa các điều kiện chi tiết như phù hiệu, niên hạn, yêu cầu quản lý.
Nếu doanh nghiệp của bạn được cấp phép từ trước năm 2025, thông thường giấy phép còn hạn vẫn được dùng tiếp, nhưng các điều kiện mới có thể áp dụng theo lộ trình. Lời khuyên thực tế là lập danh sách mọi giấy tờ đang có cùng ngày hết hạn, rồi đối chiếu từng điều kiện trong văn bản hướng dẫn hiện hành.
Ba hiểu lầm hay gặp về Luật Đường bộ
"Từ 2025 mọi cao tốc đều thu phí." Sai. Luật chỉ tạo cơ sở để thu phí với cao tốc do Nhà nước đầu tư, quản lý. Mỗi tuyến cần quyết định riêng, đáp ứng điều kiện về hạ tầng và hệ thống thu phí, rồi mới công bố thời điểm thu. Có tuyến bắt đầu thu sớm, có tuyến chưa; thông báo chính thức của đơn vị quản lý tuyến là căn cứ duy nhất đáng tin.
"Luật Đường bộ quy định cả mức phạt lỗi chạy xe trên cao tốc." Không đúng. Hành vi của người lái trên cao tốc như đi sai làn, dừng đỗ trái phép, chạy quá tốc độ thuộc quy tắc giao thông của Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ, còn mức phạt nằm ở nghị định xử phạt. Luật Đường bộ lo con đường, không lo xử phạt người lái.
"Đất ven đường của nhà mình thì muốn mở lối ra đường lúc nào cũng được." Không đúng. Quyền sử dụng đất không tự động đi kèm quyền mở lối xe nối thẳng vào quốc lộ hay đường tỉnh. Việc đấu nối phải đúng quy hoạch và được chấp thuận; mở tự phát có thể bị buộc đóng lại, kèm xử phạt. Hỏi trước bao giờ cũng rẻ hơn sửa sau.
Câu hỏi thường gặp
Luật Đường bộ 2024 có quy định mức phí cao tốc cụ thể không?
Không. Luật chỉ tạo cơ sở pháp lý cho việc thu phí sử dụng đường cao tốc do Nhà nước đầu tư, quản lý. Tuyến nào thu, mức thu và thời điểm bắt đầu do văn bản của Chính phủ và cơ quan có thẩm quyền quyết định, kèm thông báo công khai.
Phí sử dụng đường bộ nộp khi đăng kiểm có bị bỏ khi cao tốc thu phí không?
Đây là hai khoản khác nhau về bản chất. Phí sử dụng đường bộ thu theo đầu phương tiện; phí cao tốc thu theo lượt sử dụng tuyến. Việc điều chỉnh khoản này hay khoản kia phụ thuộc văn bản về phí, nên cần theo dõi thông báo chính thức thay vì suy luận.
Nhà nằm trong hành lang an toàn đường bộ có bị buộc dỡ ngay không?
Không phải mọi trường hợp đều bị dỡ ngay. Công trình có trước, đã được phép hay chưa, và kế hoạch mở rộng đường là những yếu tố quyết định. Khi nhận thông báo, bạn nên đề nghị cơ quan nêu rõ căn cứ và hỏi về bồi thường, hỗ trợ nếu có.
Muốn mở lối xe ra vào quốc lộ cho cửa hàng thì hỏi ở đâu?
Bạn nên hỏi cơ quan quản lý đường bộ phụ trách tuyến đó hoặc cơ quan chuyên ngành xây dựng, giao thông của tỉnh. Việc đấu nối phải phù hợp quy hoạch điểm đấu nối và được chấp thuận; tự mở lối có thể bị buộc khôi phục hiện trạng.
Luật Đường bộ có quy định về xe công nghệ không?
Luật Đường bộ quy định khung cho hoạt động kinh doanh vận tải, trong đó có các mô hình dùng phần mềm kết nối, còn điều kiện chi tiết giao cho nghị định về kinh doanh vận tải. Tài xế và doanh nghiệp nên đọc nghị định hiện hành để biết nghĩa vụ cụ thể.
Vì sao có tuyến cao tốc vẫn chưa có làn dừng khẩn cấp dù luật đã yêu cầu?
Nhiều tuyến được đầu tư phân kỳ trước khi luật có hiệu lực. Luật và văn bản hướng dẫn đặt lộ trình hoàn thiện cho các tuyến này, nên trong thời gian chuyển tiếp vẫn còn đoạn chưa đủ chuẩn. Khi đi các đoạn đó, người lái cần giữ khoảng cách và nắm vị trí điểm dừng khẩn cấp.