Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 23/6/2023, có hiệu lực từ ngày 1/1/2024, thay thế Luật Đấu thầu 2013. Với doanh nghiệp làm nhà thầu, các thay đổi đáng chú ý là lựa chọn nhà thầu qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trở thành cách làm mặc định, việc thực hiện hợp đồng của nhà thầu được ghi nhận và ảnh hưởng tới các lần dự thầu sau, nhóm hành vi bị cấm được viết cụ thể hơn, và phạm vi điều chỉnh đối với doanh nghiệp nhà nước được làm rõ.
Luật sau đó được sửa một số điều trong Luật số 57/2024/QH15 (hiệu lực 15/1/2025) cùng với Luật Đầu tư, và lĩnh vực đấu thầu vẫn đang được chỉnh tiếp. Bài này đi theo góc nhà thầu là doanh nghiệp nhỏ, vừa: luật đổi gì so với trước, ảnh hưởng thế nào tới cách chuẩn bị hồ sơ. Thông tin tính tới tháng 11/2026; quy trình chi tiết nằm ở nghị định, thông tư hướng dẫn mà bạn cần tra bản hiện hành.
Vì sao luật 2013 được thay sau mười năm
Luật Đấu thầu 2013 đã đưa đấu thầu qua mạng vào khung pháp lý nhưng ở mức khuyến khích và lộ trình. Sau mười năm, phần lớn quy trình đã có thể chạy trên hệ thống điện tử, trong khi các vụ việc thông thầu, chia nhỏ gói thầu, dựng hồ sơ năng lực khống vẫn lặp lại. Luật 2023 được xây dựng để lấy hệ thống điện tử làm trục, đồng thời gắn trách nhiệm rõ hơn cho từng bên.
Một mục tiêu khác là xử lý vướng mắc ở những lĩnh vực đặc thù, nổi bật là mua sắm thuốc, thiết bị y tế trong giai đoạn trước đó. Luật 2023 có các quy định riêng cho mua sắm trong lĩnh vực y tế; doanh nghiệp cung cấp thuốc, vật tư y tế nên đọc kỹ chương này vì nó khác với hàng hoá thông thường.
Với doanh nghiệp nhỏ, ý nghĩa thực tế là: cạnh tranh minh bạch hơn trên hệ thống điện tử, ít phụ thuộc quan hệ hơn, nhưng đòi hỏi kỷ luật hồ sơ cao hơn, vì mọi thông tin đã nộp đều để lại dấu vết.
Một hệ quả khác ít được nói tới: thông tin về các gói thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu được công khai trên hệ thống. Doanh nghiệp nhỏ có thể dùng chính dữ liệu đó để tìm hiểu thị trường, xem những gói tương tự đã được trao cho ai, với giá bao nhiêu, từ đó quyết định có nên tham dự hay không, thay vì nộp hồ sơ theo cảm tính.
Những điểm nhà thầu cảm nhận rõ nhất
Bảng so sánh ở mức nguyên tắc. Thời hạn, tỷ lệ bảo đảm dự thầu, mức ưu đãi cụ thể không ghi vì do văn bản hướng dẫn quy định và có thể đã điều chỉnh.
| Nội dung | Theo cách làm trước 2024 | Theo Luật Đấu thầu 2023 | Nhà thầu nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Hình thức tham dự | Song song hồ sơ giấy và điện tử theo lộ trình | Lựa chọn nhà thầu qua mạng là mặc định, trừ trường hợp luật cho phép | Đăng ký và cập nhật thông tin trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia |
| Năng lực, kinh nghiệm | Nhà thầu tự kê khai, bên mời thầu đối chiếu | Dữ liệu trên hệ thống, kèm kết quả thực hiện hợp đồng được ghi nhận | Giữ hồ sơ hợp đồng, nghiệm thu sạch sẽ, nhất quán |
| Hợp đồng thực hiện kém | Ít ảnh hưởng tới gói thầu sau | Thông tin về việc không hoàn thành hợp đồng do lỗi nhà thầu được công khai, ảnh hưởng đánh giá | Không nhận gói vượt năng lực |
| Hành vi bị cấm | Đã có nhưng còn chung | Liệt kê cụ thể hơn các dạng thông thầu, gian lận, cản trở | Rà quy trình nội bộ, nhất là khi liên danh |
| Doanh nghiệp nhà nước | Phạm vi áp dụng gây tranh cãi | Làm rõ gói nào phải áp dụng luật, gói nào doanh nghiệp tự ban hành quy chế | Hỏi rõ quy chế lựa chọn nhà thầu của bên mời |
Điểm thứ ba trong bảng là thay đổi nhà thầu nhỏ hay xem nhẹ. Một hợp đồng giao trễ hoặc bị chấm dứt do lỗi của mình có thể đi theo doanh nghiệp vào nhiều cuộc thầu sau đó.
Ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu: ai được, cách hiểu cho đúng
Ưu đãi không phải miễn điều kiện. Luật có cơ chế ưu đãi cho một số nhóm như hàng hoá sản xuất trong nước, nhà thầu sử dụng nhiều lao động là đối tượng chính sách, doanh nghiệp nhỏ và vừa trong một số loại gói thầu. Ưu đãi thường thể hiện bằng cách cộng điểm hoặc điều chỉnh giá khi so sánh; nhà thầu vẫn phải đạt yêu cầu kỹ thuật.
Phải chứng minh được thuộc diện. Hàng hoá "sản xuất trong nước" có tiêu chí xác định theo văn bản hướng dẫn, không phải cứ lắp ráp ở Việt Nam là đạt. Doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đúng tiêu chí quy mô. Hồ sơ chứng minh nên chuẩn bị sẵn, không đợi tới lúc đóng thầu.
Gói thầu dành riêng. Một số gói quy mô nhỏ có thể được dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc nhà thầu trong nước theo quy định. Theo dõi thông báo mời thầu trên hệ thống và đọc kỹ điều kiện tư cách hợp lệ là cách duy nhất để không bỏ lỡ.
Mua sắm bền vững. Luật nhắc tới yếu tố môi trường, xã hội trong lựa chọn nhà thầu. Mức độ áp dụng tuỳ từng hồ sơ mời thầu; doanh nghiệp có chứng nhận, quy trình về môi trường nên nêu rõ trong hồ sơ khi bên mời yêu cầu.
Chuẩn bị của một doanh nghiệp nhỏ lần đầu dự thầu qua mạng
Không nêu thời hạn, phí sử dụng hệ thống vì có thể thay đổi; đây là trình tự công việc:
- Đăng ký tài khoản nhà thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, dùng chữ ký số của doanh nghiệp, phân quyền người thao tác.
- Cập nhật hồ sơ năng lực: thông tin doanh nghiệp, báo cáo tài chính, hợp đồng tương tự đã thực hiện, nhân sự chủ chốt; dữ liệu phải khớp với giấy tờ gốc.
- Theo dõi thông báo mời thầu theo ngành, địa bàn; tải hồ sơ mời thầu và đọc trước phần tư cách hợp lệ, tiêu chuẩn đánh giá.
- Chuẩn bị bảo đảm dự thầu theo hình thức hồ sơ mời thầu cho phép; kiểm hiệu lực, giá trị, tên gói thầu chính xác.
- Nộp hồ sơ dự thầu sớm trước thời điểm đóng thầu, tránh dồn vào phút cuối vì lỗi đường truyền, chữ ký số không phải lý do được chấp nhận.
- Theo dõi kết quả, yêu cầu làm rõ và kiến nghị (nếu có) trên hệ thống trong thời hạn quy định.
Rủi ro pháp lý mà nhà thầu nhỏ hay gặp
Rủi ro thứ nhất là liên danh thiếu kiểm soát: một thành viên liên danh kê khai năng lực sai, cả liên danh bị loại và có thể bị xử lý. Trước khi ký thoả thuận liên danh, đọc kỹ hồ sơ năng lực của bên kia như đọc của chính mình.
Rủi ro thứ hai là "hỗ trợ cho đủ số lượng": được nhờ nộp hồ sơ cho đủ số nhà thầu, không có ý định thắng. Đây là dạng hành vi mà luật xếp vào thông thầu, có thể bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu và nặng hơn là bị xử lý hình sự nếu đủ yếu tố. Không có lợi ích kinh doanh nào đáng với rủi ro này.
Rủi ro thứ ba là nhận gói vượt năng lực để giữ quan hệ, rồi thực hiện trễ. Với cơ chế ghi nhận lịch sử thực hiện hợp đồng, cái giá phải trả kéo dài sang những năm sau. Khi gặp tình huống bị bên mời thầu xử lý mà bạn cho là không đúng, nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề về quyền kiến nghị trước khi hết thời hạn.
Theo dõi các lần sửa tiếp theo
Đấu thầu là lĩnh vực chịu tác động từ nhiều luật khác: đầu tư công, đối tác công tư, quản lý tài sản công, các luật chuyên ngành. Mỗi khi các luật này sửa, có thể kéo theo điều chỉnh về hình thức lựa chọn nhà thầu, ngưỡng chỉ định thầu, thẩm quyền phê duyệt. Doanh nghiệp đọc tin "ngưỡng chỉ định thầu mới" nên kiểm văn bản gốc và ngày hiệu lực trước khi áp dụng.
Cách theo dõi hiệu quả là đăng ký nhận thông báo văn bản mới của lĩnh vực đấu thầu trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật và đọc mục tin của chính Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, thay vì dựa vào bài tóm tắt. Thông tin trong bài tính tới thời điểm viết.
Ngoài ra, nhà thầu nên lưu một bản nội bộ các văn bản đang áp dụng cho mỗi gói thầu đã tham dự. Khi có tranh chấp hợp đồng sau này, câu hỏi đầu tiên là gói thầu được tổ chức theo văn bản nào tại thời điểm đó.
Hồ sơ năng lực trên hệ thống: giữ cho sạch từ đầu
Khi đấu thầu chuyển hẳn lên hệ thống điện tử, hồ sơ năng lực của nhà thầu không còn là một tập giấy soạn riêng cho từng gói, mà là dữ liệu tích luỹ qua nhiều năm. Một con số doanh thu kê khai lệch với báo cáo tài chính, một hợp đồng tương tự kê giá trị cao hơn thực tế, một kỹ sư được kê cho hai gói cùng lúc đều có thể bị phát hiện khi bên mời thầu đối chiếu dữ liệu. Sai sót nhỏ có thể bị coi là kê khai không trung thực.
Doanh nghiệp nhỏ nên giao một người giữ "hồ sơ gốc" gồm báo cáo tài chính đã nộp, hợp đồng, biên bản nghiệm thu, thanh lý, chứng chỉ của nhân sự chủ chốt; mỗi lần cập nhật lên hệ thống đều đối chiếu với hồ sơ gốc. Khi một nhân sự nghỉ việc, cập nhật ngay để không kê nhầm ở gói sau.
Với các hợp đồng đã thực hiện cho chủ đầu tư dùng vốn nhà nước, kết quả thực hiện được ghi nhận trên hệ thống. Nhà thầu nên chủ động lưu văn bản xác nhận hoàn thành, nhất là khi có chậm trễ do nguyên nhân khách quan như thay đổi thiết kế từ chủ đầu tư, để có căn cứ đề nghị ghi nhận đúng.
Câu hỏi thường gặp
Luật Đấu thầu 2023 có hiệu lực từ khi nào?
Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 được thông qua ngày 23/6/2023 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2024, thay thế Luật Đấu thầu 2013. Luật đã được sửa một số điều bởi Luật số 57/2024/QH15 có hiệu lực từ 15/1/2025.
Doanh nghiệp tư nhân mua sắm bằng vốn của mình có phải theo Luật Đấu thầu không?
Không, nếu không dùng vốn thuộc phạm vi điều chỉnh của luật. Luật Đấu thầu áp dụng cho việc lựa chọn nhà thầu dùng vốn nhà nước và một số trường hợp luật quy định. Doanh nghiệp tư nhân tự quyết định cách chọn nhà cung cấp.
Mọi gói thầu đều phải làm qua mạng?
Lựa chọn nhà thầu qua mạng là mặc định, nhưng luật cho phép một số trường hợp không qua mạng, ví dụ do yêu cầu đặc thù hoặc điều kiện kỹ thuật. Hồ sơ mời thầu sẽ ghi rõ hình thức áp dụng cho từng gói.
Nhà thầu nhỏ có được ưu đãi gì?
Luật có cơ chế ưu đãi và có thể dành một số gói quy mô nhỏ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc nhà thầu trong nước theo quy định. Nhà thầu phải chứng minh đúng tiêu chí và vẫn phải đạt yêu cầu kỹ thuật của hồ sơ mời thầu.
Bị chấm điểm năng lực thấp vì một hợp đồng cũ thực hiện chậm thì làm gì?
Kiểm lại thông tin ghi nhận trên hệ thống có đúng không, nguyên nhân chậm có do lỗi của mình không, có biên bản, văn bản xác nhận nguyên nhân khách quan không. Nếu thông tin sai, đề nghị điều chỉnh theo thủ tục và lưu bằng chứng.
Khi nào nên nhờ người làm nghề trong đấu thầu?
Khi tham gia liên danh lần đầu, khi bị loại mà cho rằng đánh giá sai, khi có kiến nghị, khiếu nại, hoặc khi gói thầu giá trị lớn so với quy mô doanh nghiệp. Thời hạn kiến nghị thường ngắn, nên hỏi sớm.