Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, thay cho các quy định trước đó về tổ chức chính quyền địa phương, gồm luật năm 2015 và bản luật được thông qua hồi đầu năm 2025. Thay đổi gốc là mô hình: luật cũ dựng chính quyền ba cấp tỉnh – huyện – xã, luật mới dựng hai cấp tỉnh – xã, trong đó cấp xã gồm xã, phường và đặc khu.
Cùng với mô hình, luật mới đổi cách chia việc giữa hai cấp, cách giao quyền từ trung ương xuống địa phương và cách tổ chức bộ máy giúp việc. Bài này so sánh những điểm chính với luật 2015, chỉ ra ai bị ảnh hưởng và việc nên làm. Thông tin tính tới thời điểm viết; luật này còn được hướng dẫn bởi nhiều nghị định, nên khi cần chi tiết cho một thủ tục, bạn vẫn phải tra văn bản hướng dẫn trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.
Luật mới thay luật nào và vì sao có hai mốc trong năm 2025
Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 có hiệu lực từ ngày 1/1/2016, đã được sửa đổi một số lần, và là nền tảng cho mô hình ba cấp suốt gần một thập kỷ. Đầu năm 2025, khi Chính phủ và các bộ được sắp xếp lại, Quốc hội đã thông qua một bản luật về chính quyền địa phương tại kỳ họp bất thường tháng 2/2025 để khớp với bộ máy mới ở trung ương, khi đó vẫn giữ ba cấp. Đến kỳ họp giữa năm, Quốc hội thông qua luật mới thay thế vào ngày 16/6/2025, gắn với việc sửa Hiến pháp và sắp xếp đơn vị hành chính.
Vì thế, nếu bạn thấy tài liệu nhắc tới "Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025" mà mô tả ba cấp, rất có thể đó là bản sửa đầu năm, đã bị thay thế. Bản đang áp dụng là luật thông qua tháng 6/2025, có hiệu lực từ 1/7/2025. Khi trích dẫn, ghi rõ ngày thông qua giúp người đọc khỏi lẫn hai văn bản cùng năm.
Một lưu ý về phạm vi: luật này quy định tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, tức hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân. Nó không quy định trình tự từng thủ tục hành chính. Câu hỏi kiểu "cấp sổ đỏ ở đâu" phải tìm trong luật chuyên ngành và nghị định phân cấp của lĩnh vực đó, không phải trong luật này.
Mô hình hai cấp trong luật: cấp nào gồm đơn vị nào
Bảng tóm tắt cấu trúc theo luật mới, đặt cạnh mô hình theo luật 2015 để thấy chỗ khác.
| Tầng | Theo luật 2015 (cũ) | Theo luật 2025 | Vai trò chính theo luật 2025 |
|---|---|---|---|
| Cấp tỉnh | Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (63 tỉnh, thành trước sắp xếp, nay không còn con số này) | Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (34 đơn vị từ 2025) | Ban hành chính sách, quy hoạch, điều phối vùng, xử lý việc liên xã, việc cần chuyên môn sâu |
| Cấp giữa | Huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương | Không còn | Việc của tầng này được chia về tỉnh hoặc xã theo luật và nghị định phân cấp |
| Cấp cơ sở | Xã, phường, thị trấn | Xã, phường, đặc khu | Tổ chức thi hành pháp luật, trực tiếp phục vụ người dân, giải quyết phần lớn thủ tục hằng ngày |
| Cộng đồng dân cư | Thôn, tổ dân phố (tự quản) | Thôn, tổ dân phố (tự quản) | Không phải cấp hành chính, không có hội đồng nhân dân, uỷ ban nhân dân |
Thị trấn không còn là một loại đơn vị trong luật mới; các thị trấn cũ đã được sắp xếp thành xã hoặc phường. Đặc khu là loại đơn vị cấp xã mới, dành cho một số hải đảo. Như vậy khi điền địa chỉ, bạn chỉ còn ba chữ để chọn ở tầng cơ sở: xã, phường, hoặc đặc khu.
Nguyên tắc chia việc giữa tỉnh và xã
Việc gần dân giao cho xã. Luật mới đặt cấp xã ở vị trí tổ chức thi hành, giải quyết các việc phát sinh trực tiếp từ đời sống người dân: hộ tịch, chứng thực, phần lớn việc đất đai của cá nhân, quản lý trật tự xây dựng, an sinh xã hội ở cơ sở. Đây là thay đổi lớn so với luật 2015, khi nhiều việc như vậy phải lên huyện.
Việc mang tính chiến lược, vùng, liên xã giao cho tỉnh. Quy hoạch tỉnh, đầu tư công lớn, các thủ tục cần chuyên môn sâu hoặc ảnh hưởng nhiều xã nằm ở cấp tỉnh và các sở. Cấp tỉnh cũng là nơi giám sát, hướng dẫn cấp xã.
Không để một việc có hai nơi cùng làm. Luật nhấn mạnh phân định rõ thẩm quyền, hạn chế chồng chéo. Nếu thấy hai cơ quan cùng nhận một loại hồ sơ, thường là do văn bản hướng dẫn của lĩnh vực đó chưa kịp sửa, bạn nên hỏi bằng văn bản để có câu trả lời chính thức.
Quyền đi kèm nguồn lực và trách nhiệm. Khi giao việc xuống, luật yêu cầu giao kèm ngân sách, nhân sự và cơ chế kiểm tra. Đây là nguyên tắc; mức độ thực hiện ở từng địa phương phụ thuộc văn bản hướng dẫn và điều kiện thực tế.
Có ba cách giao việc khác nhau. Luật phân biệt phân quyền, phân cấp và uỷ quyền, mỗi cách có trách nhiệm pháp lý khác nhau. Phân biệt này quan trọng khi bạn cần biết ai chịu trách nhiệm cuối cùng cho một quyết định; nội dung chi tiết được giải thích ở bài riêng trong cùng chuyên mục.
Hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân hai cấp: điểm khác luật 2015
Theo luật mới, mỗi đơn vị hành chính cấp tỉnh và cấp xã đều có hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân. Với người từng biết mô hình chính quyền đô thị thí điểm ở một số thành phố lớn, nơi phường không có hội đồng nhân dân, đây là điểm cần cập nhật: luật 2025 tổ chức cấp chính quyền đầy đủ ở cả xã, phường và đặc khu.
Luật 2015 có hội đồng nhân dân ở cả ba cấp, nên một người dân có thể là cử tri bầu đại biểu cho ba hội đồng. Nay chỉ còn hai. Đại biểu hội đồng nhân dân cấp huyện cũ không còn chỗ làm việc ở cấp đó; trong giai đoạn chuyển tiếp của nhiệm kỳ 2021–2026, việc bố trí đại biểu ở các đơn vị mới được xử lý theo nghị quyết riêng. Từ nhiệm kỳ 2026–2031, hội đồng nhân dân được bầu theo đơn vị hành chính mới.
Về uỷ ban nhân dân, luật mới chú trọng trách nhiệm người đứng đầu: nhiều việc trước đây phải đưa ra tập thể uỷ ban thì nay chủ tịch uỷ ban được quyết theo thẩm quyền luật giao. Mục đích là rút ngắn thời gian xử lý. Với người dân, hệ quả thực tế là văn bản trả lời hồ sơ thường do chủ tịch hoặc phó chủ tịch được phân công ký, và bạn nên đọc kỹ ai ký, ký theo thẩm quyền nào khi cần khiếu nại.
Bộ máy giúp việc cũng gọn hơn: ở tỉnh là các sở và cơ quan chuyên môn đã hợp nhất, ở xã là văn phòng và một số phòng chuyên môn, cùng trung tâm phục vụ hành chính công. Tên và số lượng cụ thể do nghị định của Chính phủ quy định, nên có thể còn được điều chỉnh.
Thôn, tổ dân phố sau khi luật có hiệu lực
Luật 2025 tiếp tục xác định thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư. Trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố không phải là công chức, không ra quyết định hành chính. Tuy vậy, khi một xã mới rộng gấp nhiều lần xã cũ, vai trò cầu nối của thôn, tổ dân phố trở nên rõ hơn: thông báo chính sách, nắm tình hình, nhắc người dân về các mốc thủ tục.
Nhiều địa phương đã sắp xếp lại thôn, tổ dân phố để quy mô cân đối hơn với xã, phường mới. Việc này do cấp tỉnh quyết định theo hướng dẫn của Bộ Nội vụ, không phải do luật quy định số lượng cụ thể. Nếu tổ dân phố của bạn đổi tên hoặc nhập với tổ bên cạnh, địa chỉ cư trú trong cơ sở dữ liệu dân cư thường được cơ quan công an cập nhật theo quyết định đó.
Một hiểu lầm cần tránh: có người nghĩ khi không còn huyện thì thôn sẽ "lên thay" làm việc của huyện. Không phải vậy. Việc của huyện cũ được chia cho xã và tỉnh. Thôn vẫn là nơi sinh hoạt cộng đồng, hoà giải ở cơ sở, không có thẩm quyền xác nhận giấy tờ thay cho uỷ ban nhân dân xã. Giấy xác nhận do trưởng thôn ký chỉ có giá trị khi một văn bản chuyên ngành cho phép rõ.
Việc người dân, hộ kinh doanh nên làm sau khi luật có hiệu lực
Luật tổ chức không đặt nghĩa vụ nộp hồ sơ mới cho người dân, nhưng có vài việc nên làm để không bị vướng khi giao dịch.
- Xác định tên xã, phường, đặc khu mới nơi bạn cư trú và nơi đặt cơ sở kinh doanh, dựa trên nghị quyết sắp xếp của tỉnh mình, không dựa vào lời truyền miệng.
- Kiểm tra thông tin cư trú trên ứng dụng định danh điện tử để chắc địa chỉ đã được cập nhật theo tên mới.
- Với hộ kinh doanh, ghi lại tên cơ quan tiếp nhận hồ sơ mới cho những thủ tục hay làm: đăng ký thay đổi, xin xác nhận, báo cáo định kỳ.
- Rà lại mẫu hợp đồng, hoá đơn, biển hiệu, danh thiếp đang ghi địa chỉ cũ; quyết định cập nhật dần theo lộ trình hợp lý, không cần làm tất cả trong một ngày.
- Khi một văn bản trả lời ghi căn cứ pháp lý là luật 2015, hãy hỏi lại cơ quan đó văn bản đã cập nhật chưa, vì luật 2015 không còn hiệu lực ở thời điểm đó.
Nếu việc của bạn phức tạp, ví dụ một hồ sơ đất đai đang dở dang hay một khiếu nại liên quan quyết định cũ, nên chuẩn bị đủ giấy tờ và hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận hiện tại hoặc người làm nghề luật, vì luật tổ chức chỉ là khung, còn câu trả lời nằm ở văn bản chuyên ngành.
Luật chỉ là khung: những gì nằm ở văn bản đi kèm
Đọc Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 mà không thấy câu trả lời cho việc cụ thể là chuyện bình thường. Phần lớn chi tiết nằm ở:
- Các nghị định của Chính phủ về phân quyền, phân cấp theo từng lĩnh vực: đất đai, xây dựng, tư pháp, giáo dục, y tế, nông nghiệp và môi trường.
- Nghị định về tổ chức cơ quan chuyên môn thuộc uỷ ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã, quyết định có những sở, phòng nào.
- Nghị quyết của Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và các nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp cấp xã từng tỉnh.
- Văn bản của bộ quản lý chuyên ngành hướng dẫn thủ tục sau khi phân cấp.
- Quyết định công bố thủ tục hành chính của uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, nơi ghi rõ nơi tiếp nhận, thời hạn, lệ phí của từng thủ tục tại địa phương.
Thứ tự tra hiệu quả nhất cho người dân thường là đi từ dưới lên: xem thủ tục đã công bố trên Cổng Dịch vụ công, rồi mới đọc nghị định và luật khi cần hiểu vì sao. Tính tới thời điểm viết, một số văn bản hướng dẫn vẫn đang được rà soát, sửa đổi, nên ngày ban hành của văn bản bạn đọc là thông tin không được bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 có hiệu lực từ ngày nào?
Luật được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Từ ngày này, các quy định trước đó về tổ chức chính quyền địa phương, gồm luật năm 2015 và bản thông qua đầu năm 2025, không còn áp dụng; mô hình chính quyền hai cấp được áp dụng trên cả nước.
Cấp xã theo luật mới gồm những loại đơn vị nào?
Cấp xã gồm xã, phường và đặc khu. Xã thường ở khu vực nông thôn, phường ở khu vực đô thị, đặc khu là đơn vị ở một số hải đảo. Thị trấn không còn là một loại đơn vị riêng trong luật mới.
Phường có hội đồng nhân dân không?
Theo luật 2025, mỗi đơn vị hành chính cấp xã, kể cả phường và đặc khu, đều tổ chức cấp chính quyền gồm hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân. Điểm này khác mô hình thí điểm trước đây ở một số thành phố, nơi phường không có hội đồng nhân dân.
Luật này có quy định thủ tục nào làm ở xã, thủ tục nào làm ở tỉnh không?
Luật chỉ đặt nguyên tắc chia việc. Danh sách thủ tục cụ thể nằm trong nghị định phân cấp của từng lĩnh vực và quyết định công bố thủ tục hành chính của tỉnh. Muốn biết chắc, bạn tra thủ tục trên Cổng Dịch vụ công hoặc hỏi bộ phận tiếp nhận.
Văn bản trả lời của cơ quan còn ghi căn cứ luật 2015 thì có sai không?
Với quyết định ban hành từ 1/7/2025, căn cứ đúng về tổ chức chính quyền là luật thông qua ngày 16/6/2025. Nếu văn bản vẫn dẫn luật 2015, đó có thể là lỗi soạn thảo hoặc dấu hiệu cần xem lại thẩm quyền. Bạn có thể đề nghị cơ quan giải thích; nếu ảnh hưởng quyền lợi, nên hỏi người làm nghề luật trước khi khiếu nại.
Trưởng thôn có được xác nhận giấy tờ thay xã không?
Thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản, không phải cấp hành chính, nên trưởng thôn không thay uỷ ban nhân dân xã xác nhận giấy tờ. Chỉ khi văn bản chuyên ngành cho phép rõ, xác nhận của trưởng thôn mới được dùng như một tài liệu tham khảo trong hồ sơ.