Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025, có hiệu lực từ 1/7/2025, đơn vị hành chính cấp xã gồm ba loại: xã ở khu vực nông thôn, phường ở khu vực đô thị và đặc khu ở một số hải đảo. Thị trấn không còn là một loại đơn vị; thị xã, thành phố thuộc tỉnh, quận, huyện cũng không còn là đơn vị hành chính vì tầng huyện đã chấm dứt. Ba loại đơn vị cấp xã đều có hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân.
Khác biệt giữa xã, phường và đặc khu không chỉ nằm ở tên gọi. Nó kéo theo khác biệt về tổ chức bộ máy, về cách áp dụng quy định đất đai, xây dựng, quy hoạch. Bài này giải thích từng loại, những gì đã biến mất, và vì sao loại đơn vị nơi bạn sống có thể ảnh hưởng tới quyền lợi thực tế. Thông tin tính tới thời điểm viết; tiêu chuẩn và danh sách đơn vị cụ thể bạn tra trong các nghị quyết sắp xếp trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.
Ba loại đơn vị cấp xã trong luật mới
Luật 2025 không đặt ra loại đơn vị mới cho đô thị hay nông thôn; nó giữ hai tên quen thuộc là xã và phường, bỏ thị trấn và thêm đặc khu. Xã là đơn vị ở khu vực nông thôn, phường là đơn vị ở khu vực đô thị. Đặc khu dành cho một số hải đảo có vị trí quan trọng, nơi trước đây thường là huyện đảo.
Việc một địa bàn là xã hay phường không do người dân hay cấp xã tự chọn. Nó được quyết định trong nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của từng tỉnh, căn cứ tiêu chuẩn về dân số, diện tích, mức độ đô thị hoá do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Trong đợt sắp xếp 2025, nhiều thị trấn cũ trở thành xã, một số xã ven đô trở thành một phần của phường.
Sau sắp xếp, cả nước còn hơn 3.300 đơn vị cấp xã, trong đó xã chiếm phần lớn, phường tập trung ở các đô thị, và 13 đặc khu. Con số này có thể thay đổi nhẹ nếu sau này có điều chỉnh địa giới, nên khi cần số chính xác, bạn tra số liệu công bố chính thức mới nhất.
Bảng so sánh xã, phường và đặc khu
Bảng mô tả các điểm khác nhau chính theo luật và nghị định tổ chức bộ máy. Chi tiết có thể khác ở từng địa phương.
| Tiêu chí | Xã | Phường | Đặc khu |
|---|---|---|---|
| Khu vực | Nông thôn | Đô thị | Hải đảo |
| Chính quyền | Hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân | Hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân | Hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân, trừ trường hợp đặc thù do văn bản riêng quy định |
| Phòng chuyên môn về kinh tế | Phòng Kinh tế | Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị | Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị |
| Trọng tâm quản lý | Nông nghiệp, đất nông nghiệp, nông thôn mới | Quy hoạch đô thị, trật tự xây dựng, hạ tầng | Kinh tế biển, bảo vệ chủ quyền, quốc phòng – an ninh |
| Loại đất ở | Đất ở tại nông thôn | Đất ở tại đô thị | Theo quy hoạch của đặc khu |
| Ví dụ trước sắp xếp | Xã, một phần thị trấn cũ | Phường, một phần xã ven đô cũ | Huyện đảo cũ như Phú Quốc, Côn Đảo, Vân Đồn, Lý Sơn |
Hàng "loại đất ở" cần đọc cẩn thận. Luật Đất đai 2024 phân biệt đất ở tại nông thôn và đất ở tại đô thị, và cách phân loại gắn với địa giới đơn vị hành chính cùng quy hoạch. Việc một địa bàn đổi từ xã sang phường không làm mất quyền sử dụng đất của bạn; còn việc ghi nhận loại đất trên giấy tờ thay đổi thế nào thì phải theo hướng dẫn của cơ quan đất đai, không tự suy ra.
Thị trấn, thị xã, thành phố thuộc tỉnh đã đi đâu
Trước 1/7/2025, nhiều người quen sống ở "thị trấn X, huyện Y" hay "phường Z, thành phố thuộc tỉnh W". Sau sắp xếp, thị trấn không còn là một loại đơn vị cấp xã; các thị trấn cũ được nhập với xã lân cận thành xã mới, hoặc trở thành phường nếu đủ điều kiện đô thị. Tên thị trấn cũ có thể được giữ làm tên xã mới, nhưng loại đơn vị đã khác.
Thị xã, thành phố thuộc tỉnh và thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương trước đây là đơn vị cấp huyện cũ. Khi tầng huyện chấm dứt, những tên này không còn là đơn vị hành chính. Một "thành phố" quen thuộc nay là tập hợp nhiều phường trực thuộc tỉnh. Cái tên thành phố ấy vẫn được dùng trong đời sống, trong tên đô thị, trong văn hoá, nhưng không còn uỷ ban nhân dân thành phố đó.
Điều này dẫn tới một nhầm lẫn hay gặp khi điền giấy tờ: người dân ghi thêm tên thành phố thuộc tỉnh vào giữa phường và tỉnh. Theo mô hình hai cấp, địa chỉ hành chính chỉ còn phường, xã hoặc đặc khu và tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Riêng 6 thành phố trực thuộc trung ương thì vẫn là đơn vị cấp tỉnh như trước.
Đặc khu theo luật 2025: hiểu cho đúng
Đặc khu là đơn vị cấp xã, không phải cấp tỉnh. Tên gọi dễ khiến người ta nghĩ đặc khu là một vùng lớn có quy chế riêng như các mô hình đặc khu kinh tế từng được bàn trước đây. Theo luật 2025, đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã, trực thuộc tỉnh, đặt ở hải đảo.
Đặc khu không mặc nhiên có ưu đãi đầu tư riêng. Ưu đãi về thuế, đất đai, đầu tư nếu có phải được quy định trong văn bản riêng. Tên "đặc khu" tự nó không tạo ra chính sách kinh tế đặc biệt.
Bộ máy đặc khu gần giống phường. Đặc khu thường có phòng kinh tế, hạ tầng và đô thị như phường, vì nhiều đặc khu là nơi có đô thị du lịch hoặc cảng biển, nhưng cũng gánh thêm nhiệm vụ về biển, đảo.
Một số đặc khu rất nhỏ. Danh sách 13 đặc khu gồm cả những đảo ít dân. Ở những nơi này, tổ chức chính quyền có thể có điểm đặc thù theo quy định riêng.
Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt là khái niệm khác. Hiến pháp vẫn cho phép thành lập đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt theo luật. Đến thời điểm viết, đừng nhầm 13 đặc khu cấp xã với loại đơn vị này.
Loại đơn vị nơi bạn sống ảnh hưởng tới bạn thế nào
Đất đai. Phân loại đất ở tại nông thôn hay đô thị ảnh hưởng tới hạn mức, quy định tách thửa, cách xác định giá đất theo bảng giá của tỉnh. Mọi thay đổi thực tế phải theo quyết định của tỉnh, không tự động áp dụng ngay khi địa bàn đổi tên loại.
Xây dựng. Quy định về giấy phép xây dựng nhà ở riêng lẻ ở nông thôn và ở đô thị không giống nhau. Ở khu vực nông thôn chưa có quy hoạch chi tiết, một số trường hợp được miễn giấy phép theo Luật Xây dựng; ở đô thị thì yêu cầu chặt hơn. Kiểm quy định hiện hành trước khi khởi công.
Quy hoạch. Phường chịu quy hoạch đô thị, xã chịu quy hoạch nông thôn hoặc quy hoạch chung xã. Tra thông tin quy hoạch đúng loại sẽ tránh hiểu sai về khả năng xây dựng.
Chính sách nông thôn. Một số chính sách hỗ trợ dành cho khu vực nông thôn, đồng bào ở xã khó khăn, gắn với việc địa bàn là xã. Khi địa bàn chuyển sang phường, việc tiếp tục hưởng do văn bản chuyển tiếp của chính sách đó quyết định.
Tên trên giấy tờ. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ được ghi theo loại và tên đơn vị mới. Giấy tờ cũ vẫn giữ giá trị; cách cập nhật thuộc các quy định chuyển tiếp của từng loại giấy.
Tiêu chuẩn và phân loại đơn vị hành chính: ai đặt ra, dùng để làm gì
Để quyết định một địa bàn là xã hay phường, có cần nhập với đơn vị khác hay không, cơ quan có thẩm quyền dựa vào tiêu chuẩn đơn vị hành chính do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành. Tiêu chuẩn thường xoay quanh quy mô dân số, diện tích tự nhiên; với phường còn có thêm yêu cầu về mức độ đô thị hoá, hạ tầng. Trong đợt sắp xếp 2025, các tỉnh lập phương án, và một số đơn vị ở vùng biên giới, hải đảo hoặc có vị trí đặc biệt có thể được giữ nguyên dù chưa đủ tiêu chuẩn.
Bên cạnh tiêu chuẩn, đơn vị hành chính còn được phân loại theo quy mô và điều kiện phát triển. Phân loại không quyết định quyền lợi trực tiếp của từng người dân, nhưng ảnh hưởng tới số lượng lãnh đạo, biên chế, cơ cấu bộ máy, từ đó ảnh hưởng gián tiếp tới năng lực phục vụ của uỷ ban nơi bạn sống.
Với người đọc phổ thông, điều đáng nhớ là các quyết định này đều có văn bản công khai. Nếu bạn muốn biết vì sao xã mình được ghép với xã bên cạnh mà không phải xã khác, hồ sơ phương án sắp xếp và nghị quyết là nơi trả lời, không phải tin đồn trên mạng.
Kiểm loại đơn vị nơi bạn sống và làm việc
Trước khi mua đất, xin phép xây dựng hay hưởng một chính sách gắn với địa bàn, nên kiểm theo thứ tự:
- Tìm nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh mình, xem địa bàn bạn thuộc đơn vị nào, là xã, phường hay đặc khu.
- Đối chiếu với thông tin cư trú trên ứng dụng định danh điện tử để chắc địa chỉ đã cập nhật đúng.
- Nếu việc liên quan đất đai, hỏi bộ phận đất đai của xã hoặc văn phòng đăng ký đất đai về loại đất đang ghi nhận cho thửa đất của bạn.
- Nếu liên quan xây dựng, tra quy hoạch áp dụng cho khu vực, xem có thuộc diện miễn giấy phép hay không.
- Nếu liên quan chính sách hỗ trợ, hỏi phòng văn hoá – xã hội của xã về việc tiếp tục hưởng sau sắp xếp.
Trong mọi trường hợp, đừng dựa vào cách gọi quen miệng như "thị trấn", "thành phố" để suy ra quy định áp dụng. Quy định đi theo loại đơn vị trong nghị quyết sắp xếp và theo quy hoạch, không theo thói quen gọi tên.
Câu hỏi thường gặp
Sau 1/7/2025 còn thị trấn không?
Không. Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025, đơn vị hành chính cấp xã chỉ gồm xã, phường và đặc khu. Các thị trấn cũ đã được sắp xếp thành xã hoặc phường; tên thị trấn cũ có thể được giữ làm tên đơn vị mới.
Thành phố thuộc tỉnh còn là đơn vị hành chính không?
Không. Thành phố thuộc tỉnh, thị xã là đơn vị cấp huyện cũ, đã chấm dứt từ 1/7/2025. Tên thành phố vẫn được dùng trong đời sống, nhưng không còn uỷ ban nhân dân thành phố đó. Chỉ 6 thành phố trực thuộc trung ương vẫn là đơn vị cấp tỉnh.
Đặc khu có phải đặc khu kinh tế không?
Không. Đặc khu theo luật 2025 là đơn vị hành chính cấp xã ở hải đảo, có chính quyền như xã, phường. Ưu đãi đầu tư riêng, nếu có, phải được quy định trong văn bản khác; tên gọi đặc khu tự nó không tạo ra cơ chế kinh tế đặc biệt.
Xã nơi bạn ở đổi thành phường thì đất có đổi thành đất đô thị không?
Việc ghi nhận loại đất trên hồ sơ địa chính phải theo hướng dẫn của cơ quan đất đai, không tự động thay đổi chỉ vì đổi tên loại đơn vị. Quyền sử dụng đất hợp pháp của bạn không bị ảnh hưởng. Hỏi văn phòng đăng ký đất đai khi bạn chuẩn bị giao dịch.
Ai quyết định một địa bàn là xã hay phường?
Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định khi thông qua nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của từng tỉnh, dựa trên tiêu chuẩn về dân số, diện tích và đô thị hoá. Người dân và cấp xã không tự đổi loại đơn vị.
Có bao nhiêu đặc khu?
Theo đợt sắp xếp năm 2025, cả nước có 13 đặc khu, đều ở hải đảo, trong đó có những nơi trước đây là huyện đảo như Phú Quốc, Côn Đảo, Vân Đồn, Lý Sơn. Danh sách có thể thay đổi nếu sau này có điều chỉnh địa giới.